Nghiên cứu khoa học là gì?

Nghiên cứu khoa học là một hoạt động của con người nhằm mở rộng tri thức thông qua các phương pháp khoa học. Vậy một nghiên cứu khoa học phải đảm bảo 2 yếu tố: mục tiêu và phương pháp.

Một NCKH phải đóng góp tri thức mới đóng góp vào kho tàng tri thức con người. Ngoài ra tri thức này phải ở dạng khái quát hóa.

Nghiên cứu khoa học là một cuộc điều tra hay khảo sát có hệ thống.  Hai chữ “hệ thống” ở đây có nghĩa là công trình nghiên cứu được thực hiện theo những qui trình chuẩn.

Qui trình chuẩn trong nghiên cứu khoa học gồm 8 bước:

  1. đặt câu hỏi;
  2. thu thập thông tin hiện hành;
  3. đặt giả thuyết;
  4. thử nghiệm và thu thập dữ liệu;
  5. phân tích dữ liệu;
  6. diễn giải kết quả phân tích;
  7. công bố kết quả;
  8. tái kiểm định giả thuyết.

Trong qui trình này, phương pháp đóng vai trò quan trọng, vì chính phương pháp quyết định khoa học tính của một hoạt động, và phân định hoạt động đó là khoa học hay phi khoa học.

Một phương pháp thu thập dữ liệu mang tính khoa học nếu phương pháp đó có cơ sở lí thuyết, có giả định, độ tin cậy cao, và độ chính xác cao.

Vì phương pháp khoa học có độ tin cậy và chính xác cao, cho nên kết quả của NCKH có tính lặp lại (repeatability).  Nói cách khác, nếu giả có một nghiên cứu đã được công bố bởi một nhà khoa học nào đó; nếu một nhà nghiên cứu khác lặp lại nghiên cứu đó bằng những phương pháp và với điều kiện đã được mô tả, phải đạt được những kết quả tương tự.  Điều này rất khác với các hoạt động phi khoa học, vì kết quả của các hoạt động phi khoa học không có khả năng lặp lại hay kiểm tra.  Do đó, việc khảo giá của bà nội trợ hay việc đôi trai gái tìm hiểu nhau không thể xem là khoa học, bởi những kết quả đó không có khả năng lặp lại và khái quát hóa.

Bởi vì kết quả của nghiên cứu có giá trị phổ quát, cho nên kết quả nghiên cứu không hẳn tùy thuộc vào điều kiện và bối cảnh địa phương.  Do đó, cho rằng “Chẳng hạn, một đề tài mang lại ý nghĩa lớn đến phòng chữa bệnh ở xứ sở nhiệt đới như nước ta. Nghiên cứu về ‘Mắm tôm và bệnh tả’ dầu có thể là rất bổ ích (ít nhất là đối với Bộ Y tế) nhưng chắc không tạp chí quốc tế nào đăng” thể hiện một sự hiểu lầm và … sai.  Có lẽ tác giả của câu phát biểu trên không biết rằng các tập san khoa học danh tiếng về bệnh nhiệt đới đều có trụ sở ở Mĩ và Anh, chứ không phải ở Á châu hay Phi châu.  Bộ Y tế đã khẳng định rằng mắm tôm không phải là nguyên nhân gây bệnh tả; do đó, câu phát biểu trên chẳng những không cần thiết, mà còn không thích hợp.

Khoa học, nhà khoa học, nghiên cứu, trí thức, v.v… không phải là những phù hiệu mà ai muốn mang vào ngực thì mang, mà là những việc làm thực tiễn, những ý nghĩ hay sáng kiến mới.  Muốn có những sáng kiến mới và làm nghiên cứu thực tế, nhà khoa học phải làm việc một cách gian khổ, bất vụ lợi, có khi rất lâu dài.  Có thể ví khoa học như một cái đỉnh chót vót của sự chính trực, công bằng, và hợp lí.  Nhưng cái đỉnh này nó trơn và dễ bị trượt.  Người ta cần phải có một sự cố gắng tột bực mới đến gần hay đứng trên nó được, và càng phải cố gắng hơn để ở được cái vị trí đó.

Bài viết từ tác giả: Nguyễn Văn Tuấn