CÁC THÀNH PHẦN CỦA LÝ THUYẾT KHOA HỌC

Có nhiều cách định nghĩa một lý thuyết khoa học. Theo Kerlinger (1986,9), một lý thuyết khoa học là “một tập của những khái niệm, định nghĩa, và giả thuyết trình bày có hệ thống thông qua các mối quan hệ giữa các khái niệm, nhằm mục đích giải thích và dự báo các hiện tượng tượng khoa học”.

CÁC THÀNH PHẦN CỦA LÝ THUYẾT KHOA HỌC

Có nhiều cách định nghĩa một lý thuyết khoa học. Theo Kerlinger (1986,9), một lý thuyết khoa học là “một tập của những khái niệm, định nghĩa, và giả thuyết trình bày có hệ thống thông qua các mối quan hệ giữa các khái niệm, nhằm mục đích giải thích và dự báo các hiện tượng tượng khoa học”.

Định nghĩa này bao gồm ba vấn đề chính yếu của một lý thuyết khoa học. Một là, lý thuyết khoa học là tập hợp các giả thuyết lý thuyết. Cũng cần chú ý là có hai thuật ngữ giả thuyết được sử dụng trong nghiên cứu khoa học: giả thuyết lý thuyết (proposition)giả thuyết kiểm định (hypothesis).

Giả thuyết lý thuyết là các giả thuyết biểu diễn mối liên hệ giữa các khái niệm trong một lý thuyết. Trong một nghiên cứu khoa học, khi chúng ta chưa kiểm định các mối liên hệ này bằng thực tiễn thì các mối liên hệ này là các giả thuyết lý thuyết. Một khi chúng ta đưa ra các giả thuyết và sẽ thu thập dữ liệu để kiểm định các giả thuyết này thì các giả thuyết đưa ra là các giả thuyết kiểm định.

Như vậy, giả thuyết lý thuyết biểu diễn mối liên hệ giữa các khái niệm nghiên cứu và giả thuyết kiểm định dùng để biểu diễn các mối liên hệ giữa các biến quan sát. Cần chú ý là để kiểm định một giả thuyết lý thuyết chúng ta có thể dùng một hay nhiều giả thuyết kiểm định. Trong trường hợp chỉ cần một giả thuyết kiểm định để kiểm định một giả thuyết lý thuyết thì khái niệm giả thuyết lý thuyết và giả thuyết kiểm định thực chất là một, một cái mang ý nghĩa lý thuyết và một cái mang ý nghĩa thực hiện.

Các giả thuyết lý thuyết nói lên mối liên hệ (tương quan nhân quả) giữa các khái niệm nghiên cứu và cô lập với những khái niệm không được nêu ra trong lý thuyết đó. Điều này có nghĩa là một lý thuyết có giới hạn của nó, xác định bằng các giả thuyết về giá trị, thời gian, và không gian.

Chú ý tiếp theo là trong nghiên cứu có hai dạng khái niệm: khái niệm lý thuyết (concepts), gọi tắt là khái niệm và khái niệm nghiên cứu (constructs). Khái niệm được dùng để chỉ một sự việc/vật có thể là cụ thể như cái bàn, cái ghế hay trừu tượng như thái độ, động cơ mua hàng.

Khi xây dựng một lý thuyết khoa học, chúng ta phải xác định các khái niệm sẽ tạo thành nên lý thuyết. Khi một khái niệm là một thành phần của lý thuyết có hai vấn đề cần xem xét, đó là (1) chúng ta phải đo lường được nó, và (2) mối liên hệ của nó với các khái niệm khác trong lý thuyết được xây dựng. Một khái niệm có thể và sẽ được đo lường để khám phá hoặc kiểm định mối quan hệ giữa nó với các khái niệm khác thì nó được gọi là khái niệm nghiên cứu. Trong phạm vi kiểm định lý thuyết khoa học, khi đề cập đến khái niệm thì nó là khái niệm nghiên cứu. Chính vì vậy, thuật ngữ khái niệm lý thuyết và khái niệm nghiên cứu đôi khi được dùng như nhau, và được gọi chung là khái niệm.

Thứ hai, các khái niệm phải là khái niệm nghiên cứu, nghĩa là chúng ta có thể đo lường chúng được bằng các biến quan sát và khái niệm nghiên cứu này có mối liên hệ với một hay nhiều khái niệm nghiên cứu khác. Chú ý thêm là thông thường chúng ta không thể đo lường trực tiếp được các khái niệm nghiên cứu mà phải thông qua một hay nhiều biến khác có thể đo lường được. Các biến dùng để đo lường một khái niệm nghiên cứu được gọi biến quan sát hay biến đo lường. Thuật ngữ biến đo lường và biến quan sát được dùng thay thế cho nhau. Trong tiếng Anh có nhiều thuật ngữ được dùng để chỉ biến quan sát như observed, variables, items, manifest variables, indicators. Chính vì vậy, khái niệm nghiên cứu còn được gọi là biến tiềm ẩn (Latent variable).

Thứ ba, một lý thuyết phải nhằm mục đích giải thích và dự báo các hiện tượng khoa học.

(Nguyễn Đình Thọ, 2013)

John T. Roger

Author: John T. Roger

Yêu thiên nhiên, yêu cuộc đời. Cố gắng đem lại niềm vui cho bản thân và giá trị cho người khác.

Leave a Reply